אלה תולדות יצחק וגו׳

ماامار با آیه‌ای آغاز می‌شود که سرآغاز پارشاست و بی‌درنگ آن را با آیه‌ای از غزل غزل‌ها دربارهٔ دست چپ و دست راست پیوند می‌دهد. دست چپ با اسحاق پیوند دارد؛ شیوهٔ خدمت او «از پایین به بالا»ست: آفریده به‌سوی ה׳ اوج می‌گیرد.

دست راست با ابراهیم پیوند دارد که شیوه‌اش «از بالا به پایین» است: فرود آوردن الوهیت به جهان. نشان داده خواهد شد که دو رفتاری که توراه دربارهٔ آنان ثبت کرده است، یعنی مهمان‌نوازی ابراهیم و چاه‌کنی اسحاق، این دو جهت را بیان می‌کنند.

آیهٔ «و دوست بدار» به‌صورت فرمان آمده است؛ بااین‌حال، عشق احساس است و دشوار می‌توان دید چگونه می‌توان کسی را به احساس‌کردن فرمان داد. پاسخ از آیه‌ای آغاز می‌شود که درست پیش از آن آمده است: اعلام اینکه ה׳ یگانه است.

وقتی انسان در معنای «یکی» تأمل می‌کند، درمی‌یابد که ה׳ فراتر از هرگونه سنجش با هر چیز دیگری است؛ همچنین عبارتِ برکت نخستِ عمیدا، «ה׳ ما و ה׳ پدران ما» را می‌فهمد. «ה׳ ما» نمایانگر انقباض است، یعنی پنهان‌سازیِ خودِ ה׳؛ «پدران ما» نمایانگر حکمت و فهم، نخستین قوای عقلانی، است که تنها پس از آن انقباض می‌توانستند پدید آیند.

این عبارت‌های نقل‌شده از دعای الیاهو در تیکونی زوهار (תיקוני זהר) است: «تو حکیمی، اما نه با حکمتی شناخته‌شده؛ تو یگانه‌ای، اما نه از حیث شمار.» حتی حکمت الهی نیز با ذات ה׳ سنجیدنی نیست؛ ازاین‌رو، پیش از آنکه حکمت پدید آید، باید انقباض، یعنی مرتبهٔ «ה׳ ما»، وجود داشته باشد.

تنها پس از انقباض، حرف واو، «و» در عبارتِ «و ה׳ِ» (ואלקי)، می‌آید؛ واو به‌شکل خطی عمودی رو به پایین نوشته می‌شود، ازاین‌رو نمایانگر فرودآوردنی است که مرتبهٔ «پدران ما»، یعنی حکمت و فهم، را پدید می‌آورد. یهودی‌ای که درمی‌یابد همه‌چیز در پایین تنها پرتوی منقبض‌شده از یگانگی است، به‌طور طبیعی آرزو می‌کند دوباره در او جذب شود، نه اینکه در تاریکی این جهان فرودین بماند.

آن آرزوی اوج‌گرفتن و محوشدن در ה׳ «شتافتن» نام دارد؛ پس از آن باید «بازگشت» به زندگی و خدمت در پایین بیاید، زیرا ה׳ خواهان سکونتگاهی درست در فرودین‌ترین عوالم است؛ جایی که نوری که از تاریکی برمی‌آید کیفیتی افزون دارد. پس فرمانِ «و دوست بدار» ناظر به اوج‌گرفتن نیست، بلکه معنایی وارونه دارد: عشق الهی را از بالا به جهان فرود آوردن. این پاسخ می‌دهد که چرا می‌توان به عشق فرمان داد.

آموزۀ حکیمان که انسان باید با رفتار خود ה׳ را محبوب سازد، به‌منزلۀ وظیفۀ فرود آوردنِ الوهیت به پایین فهمیده می‌شود. ابراهیم این کار را با مهمان‌نوازی انجام داد: به عرب‌هایی که از کنار خیمه‌اش می‌گذشتند خوراک داد.

پس از آن‌که غذا خوردند و خواستند برای او برکت بگویند، ابراهیم به آنان گفت بدانند در حقیقت چه کسی را برکت می‌دهند: ה׳ که روزی می‌رساند. بدین‌سان، حتی کسانی که از ה׳ دور بودند نیز او را شناختند؛ این همان جریانِ نزولی، از بالا به پایین، است که ویژگیِ خدمتِ ابراهیم به‌شمار می‌رود.

چاه‌های اسحاق جهتِ معکوس را نشان می‌دهند. آب از پیش در آنجا، در دلِ زمین، نهفته بود؛ کندن، آنچه را پوشانده بود کنار می‌زد. به همین ترتیب، خدمتِ اسحاق الوهیتی را که از پیش در عوالمِ فرودین نهفته است آشکار می‌کند و آن را به عرصۀ ظهور می‌آورد.

ابراهیم نخست چاه‌ها را حفر کرده بود، اما فلسطینیان آن‌ها را پُر کردند؛ اسحاق دوباره آن‌ها را گشود و نام‌هایی را که پدرش بر آن‌ها نهاده بود، بر آن‌ها گذاشت. در آیه، واژهٔ نخست برای «نام‌ها» با واو (וי״ו, vav) نوشته شده و واژهٔ دوم بدون آن است؛ و اکنون گفتار (מאמר) علت آن را توضیح می‌دهد.

حرف واو به شش صفتِ عاطفی اشاره دارد؛ ارزش عددی آن شش است. از آنجا که اسحاق چاه‌ها را حفر کرد، جریانشان دیگر قطع نشد و عواطف پیوسته جاری ماندند؛ ازاین‌رو «نام‌ها»ی او با واو، به‌صورت کامل، نوشته شده است.

چاه‌های ابراهیم می‌شدند پُر شوند؛ یعنی نیروهای مخالفِ قدوسیت می‌توانستند از آن‌ها بهره بگیرند. ازاین‌رو «نام‌ها»ی او واو ندارند. متن به بحثی موازی دربارهٔ املای کاملِ «ماتسوت» در یک گفتار (מאמר) دیگر اشاره می‌کند و سپس به آینده می‌پردازد.

در اشعیا، قوم به ה׳ می‌گویند: «زیرا تو پدر ما هستی، زیرا ابراهیم ما را نمی‌شناسد»؛ گمارا (Shabbos 89b) عبارتِ «زیرا تو پدر ما هستی» را سخنی می‌داند که در زمانِ آینده خطاب به اسحاق گفته می‌شود. آنگاه بزرگ‌ترین شادی و خنده از شیوهٔ اسحاق سرچشمه خواهد گرفت: صعود از پایین، که نامحدود است.

امتداد از بالا همواره محدود است، زیرا باید با گنجایشِ دریافت‌کننده متناسب باشد. تکرارِ «ابراهیم، ابراهیم» در ماجرای بستنِ اسحاق به دو مرحله از آن نزول اشاره دارد: مرحلهٔ نخست، حکمت و فهمِ عالمِ صدور را پدید می‌آورد؛ همان «ה׳ِ پدرانِ ما» که در بالا توضیح داده شد.

مرحلهٔ دوم به سه عالمِ فرودین، آفرینش، صورت‌بخشی و عمل، امتداد می‌یابد. در مقابل، صعودِ اسحاق پایانی ندارد، چنان‌که در دعا آمده است: «و همه تو را پیوسته برمی‌افرازند، سِلاه.»

نامِ اسحاق به معنای «او خواهد خندید» است. گمارا می‌گوید آسمان می‌بخشد، اما پس نمی‌گیرد: بخششِ ה׳ همان زنجیرهٔ عوالم است که چیزی را از هیچ پدید می‌آورد.

وظیفهٔ انسان وارونهٔ این است: «چیزِ موجود» در جهان و در خویشتن را به «هیچ» بازگرداند؛ یعنی در برابرِ ה׳ به خودنفی‌گری برسد. این وارونگی سرچشمهٔ خنده و لذتِ بزرگِ اسحاق است.

در آیهٔ مربوط به بستنِ اسحاق بر قربانگاه، او «پسری که دوستش داری» خوانده شده است. این מאמר (maamar) این عشق را با قاعده‌ای طبیعی توضیح می‌دهد: انسان ضدّ خود را دوست می‌دارد.

آیه‌ای از امثال نشان می‌دهد که انسانی خسته و گرم‌شده، مشتاقِ آبِ سرد است؛ و به همین ترتیب، کسی که بسیار سردش است آبِ گرم می‌خواهد. متضادها یکدیگر را جذب می‌کنند.

ابراهیم، که سراسر فروآوردن از بالا به پایین است، شیوهٔ وارونهٔ صعودِ اسحاق را دوست دارد. صفت اسحاق «هراسِ اسحاق» نامیده می‌شود: هیبت و خودنفی‌گری در برابرِ ה׳.

به همین دلیل ابراهیم نمی‌توانست مرتبهٔ اسحاق را به جهان فروآورد: آفریدگان تابِ چنین خودنفی‌گریِ کاملی را ندارند؛ در آن صورت، دیگر موجوداتی جداگانه باقی نمی‌ماندند.

گمارا نقل می‌کند که ה׳ انگشت کوچک خود را در میان گروهی از فرشتگان دراز کرد و آنان را سوزاند؛ تجلّی چنان عظیم بود که تابِ آن را نداشتند. اگر حتی فرشتگان نیز تابِ آن را ندارند، به‌طریق اولی آفریدگانِ پایین‌تر نمی‌توانند.

هنگام بستنِ اسحاق، او را «بالاتر از هیزم» قرار دادند؛ و واژهٔ עצים (etzim) برای هیزم، معنای درختان را نیز دارد. پس او بالاتر از درخت حیات و درخت شناخت بود، در مرتبه‌ای فراتر از عوالم؛ تنها در آنجا بود که هیبتِ اسحاق می‌توانست آشکار شود.

اما یعقوب می‌گوید: «هیبتِ اسحاق با من بود». یعقوب برگزیده‌ترینِ پدران است، زیرا ابراهیم (אברהם) و اسحاق را در خود دربرمی‌گیرد؛ مانند میلهٔ میانیِ خیمه که از یک سر تا سرِ دیگر امتداد داشت.

از آنجا که یعقوب هر دو را در خود جمع می‌کرد، می‌توانست حتی هیبتِ اسحاق را به پایین نیز فرود آورد؛ کاری که ابراهیم به‌تنهایی از انجام آن برنمی‌آمد.

این گفتارِ حسیدی (מאמר، maamar) عبارتِ «تو (אתה، atah) پدر ما هستی» را چنان می‌خواند که گویی گفته شده است: «زیرا اکنون (atah، با املای עתה) ناممکن است...»؛ اکنون هیبتِ اسحاق نمی‌تواند به «پدر ما» بدل شود، مرتبه‌ای که به سوی ما جریان می‌یابد، زیرا آفرینش تابِ آن را ندارد، چنان‌که توضیح داده شده است.

در عصرِ آینده، هنگامی که مرگ فروبلعیده شود و روحِ ناپاکی از میان برداشته شود، موانع برطرف خواهند شد و مرتبهٔ هیبتِ اسحاق در پایین آشکار می‌شود و «پدر ما» خواهد شد.

یشعیا پیش‌گویی می‌کند که در روزی که ה׳ برمی‌خیزد، مردم از وحشتِ ה׳ به شکاف‌های صخره‌ها خواهند گریخت. این گفتارِ حسیدی این «ترس» را هیبت و خودنفی‌گریِ اسحاق می‌داند که آن‌گاه آشکارا در این جهان نمایان خواهد شد، تا «همهٔ بشر ببینند.»

آیهٔ آغازین، ابراهیم را دو بار و اسحاق را دو بار نام می‌برد. مَئمار این را با تمثیلی از تولیدمثلِ جسمانی توضیح می‌دهد: مرد می‌تواند بدون زن بذر بیفشاند، اما زن نمی‌تواند به‌تنهایی آغازگر باشد.

حکیمان می‌گویند هنگامی که زن نخست بذر بیفشاند، فرزند پسر می‌شود؛ بااین‌همه، این امر نیز فقط از رهگذر برانگیختگیِ مرد روی می‌دهد. این تمثیل زمینه را برای این نکته فراهم می‌کند که بالاروی از پایین (اسحاق) به برانگیختگی از بالا (אתערותא דלעילא, isarusa dileila) وابسته است (ابراهیم).

ادامهٔ تمثیل: پیدایش فرزند عمدتاً از قطرهٔ مردانه است؛ سرچشمهٔ «سپیدی» که پالایش و جداسازی می‌کند، تا مواد زائد دفع شوند و فرزند شکل بگیرد.

در بالا نیز همین‌گونه است: صعودِ اسحاق از پایین هیچ سنخیتی با ה׳ ندارد و به‌تنهایی هرگز نمی‌تواند به او برسد. این صعود از طریق «پسرِ ابراهیم» تحقق می‌یابد؛ یعنی نوری که از بالا به پایین کشیده می‌شود و در هر فرد، صعودی را برمی‌انگیزد که برکشیدنِ آب‌های مؤنث نام دارد.

ازاین‌رو آیه اسحاق را «پسرِ ابراهیم» می‌خواند و سپس تکرار می‌کند که «ابراهیم اسحاق را به دنیا آورد»: صعود اسحاق باید «زاده شود» و به وجودی بالفعل درآید.

آفریده با آفریدگار تناسبی ندارد؛ ازاین‌رو خودنفی‌گریِ کامل در برابر الوهیت تنها از طریق ابراهیم ممکن است. حروف نام او אבר מה را می‌سازند، یعنی «اندامِ مَه» (מ״ה, Mah؛ ۴۵، عددِ نامِ چهارحرفی (ה׳, Havayah) که با الف‌ها املاء شده است)، نامی که با حکمت پیوند دارد؛ و به‌واسطهٔ حکمت همه‌چیز پالایش می‌شود.

حکمتِ ابراهیم پالایش می‌کند و صعود اسحاق را به وجود می‌آورد، تا شخص بتواند تجلی الوهیت را درک کند و زوائد بیرون رانده شوند؛ درست مانند تمثیلِ قطرهٔ مذکر. مَأمَر با این یادآوری پایان می‌یابد که این مطلب برای کسی که اهل فهم است کافی است.