יגלה לן טעמיה כו׳

عنوانی که درون پرانتز آمده است: ماامار (מאמר, maamar) دربارهٔ غارِ مَکفِله است؛ غارِ دوگانه‌ای که ابراهیم (אברהם) در پاراشای این هفته خرید تا آرامگاهِ ساره (שרה) باشد. نامِ «مَکفِله» به‌معنای «دوچندان» است، و تمامِ گفتارِ نخست بر این ایدۀ دوبرابرشدن استوار است.

عبارت آغازین از سرودِ آریزال (האריז״ל) برای وعدهٔ دومِ شبات، «آسادر لیسوداسا» (Asader Lisudasa)، گرفته شده است. در آن سرود خواسته می‌شود که «دلایلِ دوازده قرص نان» که بر میز نهاده شده‌اند بر ما آشکار شوند، و از آن‌ها با تعبیرِ «حرفی در نامِ او، دوچندان و باریک» یاد می‌شود. آلتر ربه (אדמו״ר הזקן) از واژهٔ «دوچندان» آغاز می‌کند: هنگامی که نامِ حرفِ هِی به‌طور کامل نوشته می‌شود، در آن هِیِ دومی می‌آید (ה״ה). این دوچندان‌شدن همان כפילא است؛ واژه‌ای که در نامِ مکفیله نیز آمده است. در قبالا، غارِ مکفیله با هِیِ پایانیِ نامِ بَن پیوند دارد؛ نامِ بَن صورتی از نامِ چهارحرفی است که حروفش به‌گونه‌ای بسط داده شده‌اند که مجموعشان ۵۲ می‌شود.

پیش از توضیحِ هِیِ دوگانه، او مقدمه‌ای می‌آورد: خوردن در واقع چه چیزی را به انجام می‌رساند.

غذا به چربی و خون تبدیل می‌شود، و خودِ توراه می‌گوید «خون همان جان است»؛ یعنی خون نیرویِ حیاتِ انسان را در خود دارد. کبد آن خون را از غذا می‌گیرد و به قلب و مغز می‌فرستد؛ این دو، همراه با کبد، سه «فرمانروای» بدن خوانده می‌شوند.

خوراک که به خون بدل می‌شود، بخشی از قلب و مغز انسان می‌شود و از این راه خودِ خوراک تعالی می‌یابد. اکنون قلب او با احساسی آتشین ה׳ را خدمت می‌کند و این نیرو از غذا به دست می‌آید؛ بی‌غذا او ناتوان می‌بود.

ذهن او نیز نیروی لازم را برای اندیشیدن دربارهٔ عظمت ה׳ به دست می‌آورد. معنای «پالایش» (birur) همین است: خوراک، که چیزی فروتر است، جدا و تعالی داده می‌شود تا بخشی از وجود انسانی شود که ה׳ را خدمت می‌کند.

همهٔ آنچه گفته شد، به خوردن در روزهای هفته مربوط است. در شبات، «جداسازی» (borer، واژه‌ای هم‌ریشه با birur، یعنی پالایش) از کارهای ممنوع است؛ پس خوردن در شبات نمی‌تواند کارِ پالایش باشد. در عوض، این خوردن جریانی از بالاست، و اشعیا شبات را «لذت» می‌خواند که در آن انسان «در Havayah لذت می‌برد».

کتاب مقدس می‌گوید که انسان «از پشت و پیش» صورت یافته است. میدراش «پشت» را به معنای واپسین در ترتیب آفرینش می‌گیرد، زیرا انسان پس از همه‌چیز آفریده شد. خوراک، آن‌گونه که در پایین با آن روبه‌رو می‌شویم، از جرقه‌هایی می‌آید که هنگام شکستنِ ظرف‌ها فروافتادند؛ یعنی همان شکستنِ نخستینِ «ظرف‌های» الهی.

با سنجیدنِ وضعیت کنونی، انسان در جایگاهِ «پیش» قرار دارد، زیرا خوراک را پالایش می‌کند. اما ریشهٔ خوراک عالمِ Tohu است؛ همان نظمِ نخستین و ناپایدارِ نورها که نمادش پادشاهانِ ادوم‌اند: آنان «پیش از آن‌که پادشاهی بر اسرائیل فرمان براند» فرمانروایی کردند و سپس «فرمان راندند و مردند»، یعنی شکستند.

آیه دربارهٔ پادشاهان اَدومی ادامه می‌دهد: «و او مرد و پادشاهی کرد». بااین‌همه، ریشهٔ غذا از انسان برتر است و دلیلش روشن است: انسان از غذا حیات می‌گیرد، نه برعکس.

انسان حیات خود را از غذا می‌گیرد، زیرا آخر از همه آفریده شد، پس از گیاهان و حیواناتی که ریشه‌شان پیشین‌تر و برتر است. در شبات همهٔ عوالم عروج می‌کنند و غذا نیز به‌سوی ریشهٔ خود بالا می‌رود.

پس غذا، به‌جای آنکه به‌دست انسان پالوده شود، از بالا در نفس او حیات می‌دمد. این جریان از طریق دوازده نانِ سفرهٔ شبات جاری می‌شود. معنای سخنِ کتابِ امثال همین است: «صالح برای سیر کردن نفس خویش می‌خورد»؛ دو نوع خوردن وجود دارد و نخستین نوع، خوردنی است که نفس را سیر می‌کند.

نوعِ دومِ خوردن این است که «شکمِ شریران تهی خواهد ماند». خوردن «برای سیر کردنِ جان» یعنی دریافتِ حیاتی که از بالا فرود می‌آید. اکنون نیمهٔ دومِ آیه توضیح داده می‌شود.

«شریران» در اینجا نه مردم، بلکه نیروهای بیرونی‌اند؛ یعنی نیروهایی که با قدوسیت مخالفت می‌کنند. خوردن آنچه را در چنگ دارند از آنان بازمی‌ستاند؛ چنان‌که زوفار (צופר)، دوستِ ایوب (איוב)، دربارهٔ مردِ شروری که «ثروت را بلعیده و آن را بالا خواهد آورد» می‌گوید. جای پایی که آنان در خوراک دارند، میلی است که با خوردن همراه می‌شود و ریشهٔ پوسته است.

وقتی خوراک در بدنِ انسان جذب می‌شود و به خونی بدل می‌گردد که به قلب و ذهنی که ה׳ را خدمت می‌کنند نیرو می‌رساند، به نیکی دگرگون می‌شود. نیرویِ حیاتی‌ای که قلمروِ مقابل بلعیده بود، از آن بازگرفته می‌شود؛ ازاین‌رو «شکمِ شریران» تهی می‌ماند؛ چنان‌که ایوب ادامه می‌دهد: «ה׳ آن را از شکمش بیرون خواهد راند».

خلاصه آنکه غذا خوردن در روزهای هفته پالایش است و هدفش تهی‌کردنِ «شکمِ شریران» است. غذا خوردن در شَبّات (שבת) نوعِ دیگری است: جریانی از بالا که «جان را سیر می‌کند»، زیرا با غذا در ریشه‌اش، همان‌گونه که پیش از افتادن در شکستنِ ظرف‌ها بود، روبه‌رو می‌شوند؛ جایی که چیزی برای پالایش نیست.

ملاخی (מלאכי)، در سرزنشِ کاهنان، به نامِ ה׳ می‌گوید: «سرگین بر چهره‌هایتان خواهم افشاند؛ سرگینِ عیدهایتان.» زوهار یادآور می‌شود که او نمی‌گوید «سرگینِ شبّات‌های شما». خوردن در روزهای هفته از پایین به بالا و از راهِ پالایش انجام می‌شود، و ازاین‌رو پسماند بر جای می‌گذارد: بخشِ برگزیدهٔ غذا به قلب و مغز می‌رود و باقی‌مانده از راهِ روده‌ها بیرون می‌رود. این جداسازی همان پالایش است.

خوردنِ شبّات از بالا به پایین است، پس پسماندی در آن نیست. پسماند به آمیزهٔ نیک و بدی تعلق دارد که بر اثرِ خوردنِ آدم از درختِ شناخت، در هر مرتبه‌ای پدید آمد.

در انسان‌ها نیز نیک و بد با هم آمیخته‌اند، اما نسبتِ آن‌ها متفاوت است: در برخی، جنبهٔ نیک بیشتر است.

در برخی دیگر، جنبهٔ نیک تنها به مرتبه‌ای معیّن می‌رسد. اما در شبّات، لذت «از ה׳» است، یعنی از خودِ ה׳، در مرتبه‌ای بالاتر از درختِ شناخت؛ در آن‌جا «بدی هرگز با تو سکونت نخواهد داشت».

ملاخی از «سرگینِ عیدهایتان» سخن می‌گوید، زیرا در عید مقداری پالایش رخ می‌دهد: پخت‌وپز و نان‌پزی برای خوراکِ آن روز مجاز است.

فقط کارهایی مانند دروکردن، کاشتن و شخم‌زدن همچنان ممنوع‌اند. ازآنجاکه برخی کارهای مربوط به خوراک مجاز است، در عید پالایش رخ می‌دهد و ازاین‌رو پسماند نیز پدید می‌آید. زوهار راهِ اصلاح را چنین بیان می‌کند: «شادمان‌کردنِ نیازمندان».

هنگامِ شادی یعنی باید همگان را شادمان کرد؛ چنان‌که تورات دربارهٔ عید فرمان می‌دهد: «تو... و لاوی و بیگانه» نیز شادمان شوید. شادی داوری‌ها، یعنی نیروهای سخت‌گیری، را تلطیف می‌کند؛ ازاین‌رو باید همه را در شادی سهیم کرد.

هرکس واقعاً شاد باشد، می‌خواهد اطرافیانش نیز شاد باشند. با رساندن همگان به شادیِ یکسان، حکم را شیرین می‌کند؛ یعنی آن اندازهٔ سخت‌گیرانه‌ای را که جدا می‌کند و تمایز می‌نهد، شیرین می‌سازد.

زوهر (זהר, Zohar) دربارهٔ کسی هشدار می‌دهد که در عید به تهیدستان نمی‌بخشد. برای چنین کسی حکم شیرین نمی‌شود و «فضولات» باقی می‌ماند؛ بنابراین کیفر متناسب با عمل است: «فضولات» به او داده می‌شود، زیرا با شیرین نکردنِ حکم، زواید را به حال خود باقی گذاشت.

این حکم دربارهٔ اعیاد است. در شبات، حتی کسی که به تهیدستان نمی‌بخشد نیز به‌شدت کیفر نمی‌بیند، زیرا در شبات «فضولاتی» نیست: شبات تنها جریانی از بالا به پایین است؛ جایی که هیچ بدی سکونت نمی‌کند.

آوازِ شبات این جریان را «دوبرابر و باریک» توصیف می‌کند. آلتر ربه (אדמו״ר הזקן) نخست «باریک» را توضیح می‌دهد: این همان حروفِ یود و واو است. واو در واقع یودی است که به سوی پایین امتداد یافته است؛ خطی باریک و منفرد.

حرفِ יו״ד، که نقطه‌ای کوچک است، نمادِ צמצום، یعنی متمرکزشدنِ نور در یک نقطه، است؛ ازاین‌رو خودِ יו״ד می‌تواند به וי״ו، خطی که آن را به پایین می‌برد، امتداد یابد. ה׳ متفاوت است: چنان‌که شکلش نشان می‌دهد، در طول و عرض گسترده می‌شود.

گسترشِ فراخِ حرفِ ה در مرتبهٔ بالا، که در طول و عرض کران‌ناپذیر است، نمی‌تواند همان‌گونه که هست در پایین آشکار شود. در عوض، در پایین به صورتِ «حرفِ ה دیگری» فرود می‌آید: حرفِ ה دومی که نامِ این حرف را می‌نویسد؛ همان «پرشدگیِ» آن.

پرشدگیِ یک حرف همواره نمایانگر چیزی است که در آن نهفته بوده است. پس حرفِ ה دوم، نیروی حرفِ ה بالایی است که در بالا پنهان بود و اکنون از نهان بیرون آمده و در پایین آشکار شده است. این همان حرفِ ה «دوگانه» در מכפלה (Machpelah [دوگانه]) است.

پس «دوگانه» یعنی حرفِ هی که با هیِ دیگری نوشته می‌شود؛ این همان پُرشدگی است، چنان‌که غارِ مکفیله نشان می‌دهد. اما این شیوهٔ دوگانه به زمانِ کنونی تعلق دارد: وصف می‌کند که اکنون چگونه فیضِ ה׳ را از طریق دوازده نانِ سفرهٔ شبات دریافت می‌کنیم.

در زمانِ آینده، دعای آن سرود اجابت خواهد شد: ה׳ «دلایلِ دوازده نان را آشکار خواهد کرد». آن‌گاه دیگر نیازی به شیوهٔ دوگانه نخواهد بود؛ خودِ هیِ بالایی در پایین آشکار می‌شود، چنان‌که زکریا دربارهٔ آن روز می‌گوید ה׳ و نامش یکی خواهند بود.